انضمام نقشه كه گفته‌ام سليمان ميرزاى سرتيپ و ميرزا محمّد على سلطان از اين قلعه بردارند ضميمهء كتابچه شود . اگرچه مبناى ما [ 27 ] در اين كتابچهء مسافرت‌نامه بر اختصار [ ست ] و متعرّض پاره [ اى ] چيزها نيستم ليكن چون بنيان اين قلعه ديدنى و عنوانش شنيدنى است بطور اجمال از وضع و بناى آن مىنويسم . قلعه و ارگ بم 56 قلعهء مزبوره بنا به قول عوام از بناهاى بهمن بن اسفنديار [ ست ] و اگرچه اين قول را اصلى نيست امّا بالفعل اين‌قدرى كه از اين قلعه باقى است در كمال استحكام و اعتبار است و نسبت به نقطهء محوطهء حاليهء بم در شرق شمالى واقع و مبناى آن بر مختصر كوهى است كه ارتفاع اعلى مرتبهء آن قلعه نسبت به سطح بم قريب يكصد و پنجاه ذرع است . حصار دورهء ارگ بزرگ كه محيط به كلّ قلعه است تقريبا سه هزار ذرع و داراى سى و يك برج است و در غالب بروج قراولخانه و مختصر اطاقهاى فوقانى و تحتانى است و براى بعضى از آنها هم راه بردن توپ و تيركش قرار داده‌اند . همه‌جاى اين حصار بزرگ مردگرد بقاعدهء كاملى دارد و حصارى در كمال عرض و طول و نهايت استحكام است . دروازهء اول در زير دو برج واقع و داراى سه چهار قراولخانهء تحتانى و چهار بالاخانهء فوقانى است و از آنجا تا دروازهء قلعه نو به خط مستقيم قريب پانصد ششصد ذرع و در تمام ساحت اين ارگ تا قلعه نو عمارات و ابنيهء بايره و قريب سه چهار هزار خانه است . دروازهء دويّم از قلعهء نو هشت نه ذرع از زمين بلند و در زير برجى واقع است كه بالاى آن سه بالاخانه و در زير دو اطاق قراولخانه است و از آنجا به‌طرف جنوب راهروى است به دروازهء كرم كه مختصر وسعت و فضاى كمى دارد كه از برج اين دروازه تا دروازهء كرم « 1 » سه برج [ هست ] و دو برجش قراولخانه هم دارد . و بالاى دروازهء كرم برجى است در كمال رفعت و استحكام كه به سه مرتبه قراولخانه‌ها و عمارات [ 28 ] تحتانى و وسطانى و فوقانى در او است . و در اين قلعه حياط اصطبل موسوم به غلامخانه و در كمال وسعت و مربع مستطيل است و سه طرف مشرق و مغرب و جنوبش عمارات و طويله‌هاى معتبر

--> ( 1 ) - اين برج سوم است .